Źródłem wiedzy prawniczej są nie tylko podręczniki, opasłe komentarze, prace naukowe i orzecznictwo. Często to, co wyróżnia wybitnego prawnika od prawnika – dobrego rzemieślnika, leży poza twardą literą prawa. To psychologia, retoryka, umiejętność negocjacji, a czasem po prostu głębsza refleksja nad naturą ludzką zaczerpnięta z literatury pięknej.
Prezentuję listę książek – „nie-podręczników” – których przeczytanie każdy prawnik dbający o swój rozwój zawodowy powinien rozważyć. Są tu poradniki, literatura faktu, a także proza fabularna z motywami prawniczymi.
Poniższe zestawienie to efekt pracy społeczności #legalTT – prawników aktywnych w serwisie Twitter (obecnie X). Lista powstawała głównie na przełomie 2018 i 2019 roku, ale zawarte w niej pozycje są ponadczasowe. Pomysł i redakcja zestawienia: Tomasz Zalewski (czyli @tomasz_zalewski w serwisie X). Oryginalna lista jest TU.
I. Komunikacja, Retoryka, Negocjacje i Strategia Sporu
Jak mówić, pisać i wygrywać dla klienta.
1. Michał Rusinek, Aneta Załazińska – Jak się dogadać. Czyli retoryka codzienna
Praktyczny poradnik retoryki do zastosowania zarówno na sali sądowej jak i życiu codziennym, ze świetnymi praktycznymi przykładami zaczerpniętymi z realiów świata głównie polskiej polityki i mediów
👤 Poleca: @tomasz_zalewski
2. A. Scalia, B. A. Garner – Making Your Case: The Art of Persuading Judges
Porady sędziów SCOTUS dotyczące budowania pism procesowych, wystąpień sądowych, etc. Jakkolwiek dotyczy jurysdykcji US, do wykorzystania w każdym systemie.
👤 Poleca: @MaciekJozwiak
3. Philip Houston i inni – Anatomia Kłamstwa
Opis zachowań wskazujących na kłamstwo na przykładzie praktyki agentów CIA. Nie jest to poznanie wiedzy tajemnej i autorzy wprost przyznają, że z całą pewnością nigdy nie da się ustalić, czy mamy do czynienia z prawdą. Pozwala jednak zauważać zachowania, choćby podczas słuchania świadków, które powinny wzbudzać wątpliwości.
👤 Poleca: @tomasz_zalewski
4. Roger Fisher, William Ury – Dochodząc do TAK (Getting to YES)
Książka opisuje model negocjacji oparty na interesach, a nie na tym kto ma rację. Dlatego jest szczególnie ciekawa dla prawników.
👤 Polecają: @wchomiczewski oraz Weronika Zdeb
5. William Ury – Odchodząc od NIE (Getting Past NO)
Negocjacje w trudnych sytuacjach i z trudnym przeciwnikiem.
👤 Poleca: Michał Gajowczyk (@GajowczykMichal)
6. Chris Voss – Negocjuj, jakby od tego zależało twoje życie
Książka “Negocjuj jakby od tego zależało twoje życie” Chrisa Vossa to poradnik oparty na doświadczeniach autora jako negocjatora FBI, który uczy, jak skutecznie prowadzić negocjacje w różnych sytuacjach życiowych. Voss dzieli się praktycznymi technikami i strategiami, które pomagają osiągnąć najlepsze możliwe wyniki w rozmowach, niezależnie od tego, czy chodzi o negocjacje biznesowe, czy codzienne sytuacje.
👤 Poleca: Pietrzycka (LinkedIn)
7. Robert Cialdini – Per-swazja. Jak w pełni wykorzystać techniki wpływu społecznego
Książka o tym jak przygotować rozmówcę na komunikat perswazyjny. Autor posługuje się również badaniami z zakresu procesu karnego i przytacza m.in. badania dot. fałszywch przyznań się do winy, pod wpływem określonych technik przesłuchania. Zdarzyło mi się już wykorzystać tę wiedzę w procesie.
👤 Poleca: @M_Sawinski
8. Bartosz Brożek, Jerzy Stelmach – Sztuka negocjacji prawniczych
Podręcznik negocjacji dedykowany specyfice pracy prawnika.
👤 Poleca: Katarzyna Łukasiewicz
9. Arthur Schopenhauer – Erystyka, czyli sztuka prowadzenia sporów
Klasyka o nielojalnych chwytach w dyskusji – warto znać, by się bronić.
👤 Poleca: Katarzyna Łukasiewicz
10. Jerzy Stelmach – Kodeks argumentacyjny dla prawników
Podręcznik do retoryki prawniczej.
👤 Poleca: Katarzyna Łukasiewicz
11. Roman Łyczywek, Olgierd Missuna – Sztuka wymowy sądowej
Kurs retoryki i przygotowania do przemawiania.
👤 Poleca: Katarzyna Łukasiewicz
12. Steven Pinker – Piękny Styl. Przewodnik człowieka myślącego po sztuce pisania XXI wieku
Dobry początek do używania prostego języka w pracy zawodowej i nietylko.
👤 Poleca: Piotr Kantorowski
13. Piotr Plebaniak – 36 Forteli. Chińska sztuka podstępu
Układanie strategii działania, sporu, konfliktu, ciekawe rozwinięcie Sztuki Wojny Sung Zu, zawiera wiele odniesień do przykładów z historii, sztuki, życia. Każdy rozdział kończy część praktyczna opisująca jak stosować fortel i się przed nim bronić jednocześnie.
👤 Poleca: Michał Gajowczyk (@GajowczykMichal)
14. A.S. Dreier – Strategy, Planning & Litigating to Win
Strategie prowadzenia sporów (aspekty militarne i psychologiczne).
👤 Poleca: Michał Gajowczyk (@GajowczykMichal)II. Psychologia, Umysł i Błędy Poznawcze
Zrozumieć człowieka: sędziego, klienta i siebie.
1. Daniel Kahneman – Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym
Fundamentalne dzieło noblisty systematyzujące wyniki jego badań nad mechanizmami podejmowania decyzji, obalające w dużym stopniu dotychczasowe przekonanie o racjonalności podejmowanych przez człowieka wyborów.
👤 Poleca: Michał Leszczyński
2. Daniel Kahneman – Szum (Noise)
Książka “Szum” Kahnemana analizuje, w jaki sposób nieprzewidywalne, przypadkowe czynniki oraz błędy w naszym myśleniu wpływają na podejmowanie decyzji i prowadzą do niespójnych, często nieadekwatnych wyników, proponując jednocześnie metody ich identyfikacji i redukcji w celu poprawy precyzji osądów.
👤 Poleca: Pietrzycka (LinkedIn)
3. Robert Cialdini – Wywieranie wpływu na ludzi
Psychologiczne podstawy podejmowania decyzji. Przydatne dla zrozumienia tego, co dzieje się w sądzie.
👤 Poleca: @PiotrKKubicki
4. Eric Berne – W co grają ludzie
Analiza gier psychologicznych w relacjach międzyludzkich.
👤 Poleca: wpis anonimowy
5. Paul Ekman – Emocje ujawnione
O mikroekspresjach i ukrywaniu emocji.
👤 Poleca: wpis anonimowy
6. Carol Dweck – Mindset (Nowa psychologia sukcesu)
Badania dotyczące wpływu postawy (mindset) lub/oraz genów na wyniki. Analiza postawy sztywnej (fix mindset) i postawy wzrostu (growth mindset) na osiągnięcia szkolne i pozaszkolne.
👤 Poleca: Lech Tarnowski
7. Julia Shaw – Oszustwa Pamięci
Psycholog sądowy, wykładowca kryminologii – bada zjawisko fałszywych wspomnień (waga zeznań naocznego świadka). Pisze o tym jak pamiętamy, jak zapominamy, i dlaczego “pamiętamy” ze szczegółami (!) wydarzenia, które nigdy nie miały miejsca. “Ludzie przejawiają wiele błędów psychologicznych, ale jednym z najbardziej konsekwentnych, potężnych i rozpowszechnionych jest nadmierna pewność siebie”.
👤 Poleca: @KalaKrzysiek
8. Erin Meyer – The Culture Map
Pozycja dotyczy wpływu kulturowych uwarunkowań na sposób działania, indywidualnego i w grupie, komunikowania się i zarządzania. Zawiera także rady, jak sobie radzić z reprezentantami poszczególnych grup kulturowych. Użyteczna, a w dodatku napisana przystępnym językiem 😉
👤 Poleca: Michalina Nadolna
9. Robert Greene – 48 praw władzy
O manipulacji i zdobywaniu przewagi. Niech za opis posłuży to, że znajduje się na liście zakazanych lektur w bibliotekach więziennych.
👤 Poleca: Kuba SzpringerIII. Warsztat Prawnika, Zarządzanie i Kariera
Efektywność, technologia i budowanie pozycji.
1. David H. Maister – Trusted Advisor (Zaufany doradca)
Jak być nie tylko ekspertem, ale partnerem dla klienta. Punkt wyjścia dla każdego prawnika chcącego rozwijać się nie tylko jako ekspert merytoryczny ale także zaufany doradca swoich klientów.
👤 Poleca: @tomasz_zalewski
2. Richard Susskind – The End of Lawyers?
Czy prawnicy są jeszcze potrzebni?
👤 Poleca: wpis anonimowy
3. Richard Susskind – Przyszłość zawodów
Jak technologia zmieni pracę ekspertów. więcej: https://www.tomaszpalak.pl/jak-technologia-zmieni-prace-ekspertow-wrazenia-z-lektury-przyszlosc-zawodow”/
👤 Poleca: Tomasz Palak (@tomaszpalak)
4. Cal Newport – Praca głęboka (Deep Work)
Książka o tym jak skupić się na pracy, kiedy wszystko wokół rozprasza.
👤 Poleca: @szmon
5. Matthew Butterick – Typografia dla prawników
Kompleksowy przewodnik na temat typografii dla prawników, który tłumaczy, jak formatować dokumenty prawnicze w sposób profesjonalny i przejrzysty. Autor sam jest prawnikiem, co pozwala mu na dostosowanie rad i wskazówek specjalnie do potrzeb tej branży. Książka skupia się na elementach takich jak dobór czcionki, rozmiar tekstu, marginesy, interlinie, a także różne aspekty typografii, które wpływają na czytelność dokumentów. Co ważne, Butterick oferuje również swoje autorskie fonty, które można zakupić, aby jeszcze bardziej poprawić estetykę pism prawniczych.
👤 Poleca: Marcin Łapiński
6. Aneta Pacek-Łopalewska – Być prawnikiem. Jak pracować nad sprawą
To książka o warsztacie prawniczym, nudzie, kreatywności, presiji i pasji, głebokiej pracy “na gbura”, krytycznym spojrzeniu. O tym jak wykorzystać w naszej pracy potencjał – ale i słabości – naszego umysłu. Zebrałam w tej książce moje doświadczenie; pokazuję co i jak, pozwoliło mi zbudować mocną prawniczą praktykę.
👤 Poleca: Aneta Pacek-Łopalewska
7. Stephen R. Covey – 7 nawyków skutecznego działania
Spójrzmy na nasze życie z większej perspektywy. Prawdziwie długofalowo. Co chcielibyśmy usłyszeć (i od kogo) na naszym pogrzebie. 😉
👤 Poleca: @PiotrKKubicki
8. Matthias Pohm – Błąd Powerpointa
Rewelacyjna książka o prezentowaniu, w którym slajdy nie są najważniejsze. Lektura obowiązkowa dla wszystkich prawników, który prezentują przed klientami i na konferencjach.
👤 Poleca: @jacstanislawski
9. Dale Carnegie – Jak zdobyć przyjaciół i zjednać sobie ludzi
Biblia networkingu i relacji.
👤 Poleca: @szmon
10. Jocko Willink, Leif Babin – Ekstremalne przywództwo (Extreme Ownership)
Pomimo tytułu “w stylu amerykańskim” książka opisuje bardzo wymagający dla zarządzających model. Oparty jest na poczuciu odpowiedzialności, jasnym tłumaczeniu celów i współpracy. Prawnik może wykorzystać te wskazówki zarówno w ramach tworzenia zespołu, ale również w budowaniu dobrych relacji z klientami.
👤 Poleca: @wchomiczewski
11. Ray Dalio – Zasady (Principles)
Książka o tym, jak efektywnie podejmować decyzje. Ukazuje m.in. często popełniane błędy w myśleniu. Pozycja uniwersalna, nie tylko dla inwestorów i właścicieli firm.
👤 Poleca: Monika Pacocha
12. Fran Hauser – The Myth of the Nice Girl
Pozycja dedykowana dla pań – jak zarządzać negatywnym postrzeganiem „uprzejmości”, z którym wiele kobiet boryka się w miejscu pracy, bez poświęcania swojej autentyczności i naturalnej empatii w obawie przed uznaniem tego za oznakę słabości.
👤 Poleca: Weronika Zdeb
13. Fernand Payen – O powołaniu adwokatury i sztuce obrończej
O wartościach i etosie zawodu. Książka przedstawia czym jest zawód prawnika. Jakie wartości przyświecają temu zawodowi.
👤 Poleca: Katarzyna Łukasiewicz
14. Iain Morley QC – Adwokat diabła. Krótki traktat o tym jak być naprawdę dobrym w sądzie
Napisana w dość dynamiczny sposób pozycja o tym, jak powinien się prezentować profesjonalny pełnomocnik. Forma przekazu autora i niektóre jego poglądy mogą być ekscentryczne dla niektórych, ale na pewno warto poznać jego spojrzenie.
👤 Poleca: Piotr Nepelski
15. Steven Lubet / J.C. Lore – Modern Trial Advocacy
Jeden z dwóch głównych podręczników do sztuki prowadzenia procesu (USA).
👤 Poleca: Dariusz Zdrzalik
16. Thomas A. Mauet – Trials Techniques
Jeden z dwóch głównych podręczników do sztuki prowadzenia procesu (USA).
👤 Poleca: Dariusz Zdrzalik
17. Thomas Mauet – Fundamentals of Trial Techniques
Książka zawiera sugestie, co do technik procesowych, w tym np. sposobu przesłuchiwania świadków. Pozwala spojrzeć na te zagadnienia nie tylko z perspektywy prawnej, ale bardziej psychologicznej. Nie występuje w polskiej wersji językowej. Wydaje mi się jednocześnie, że w polskiej literaturze nie ma podobnej publikacji i już z tej przyczyny jest warta uwagi.
👤 Poleca: Piotr NepelskiIV. Filozofia, Etyka, Teoria Prawa i Kontekst
Fundamenty i “big picture”.
1. Michael J. Sandel – Sprawiedliwość. Jak postępować słusznie?
Mniej lub bardziej klasyczne rozważania etyczne przyłożone do współczesnych problemów (premie dla współodpowiedzialnych za kryzys finansowy, surogatki, pomoc przy samobójstwie i wiele innych).
👤 Poleca: Sławomir Małyszek
2. Jerzy Zajadło – Sędziowie i Niewolnicy
„Bohaterami” książki są historyczne amerykańskie casusy sądowe i sędziowie wydający omawiane orzeczenia. W gruncie rzeczy jest to książka o konserwatyzmie prawa oraz o konfliktach między prawem a moralnością. W grę wchodzą prawa naturalne, obyczaje, interesy, co w konsekwencji prowadzi do konfliktu między prawem pozytywnym a moralną potrzebą nieposłuszeństwa. W książce Jerzego Zajadło dylematy sędziowskiego sumienia są analizowane wszechstronnie.” – recenzja wydawcy.
👤 Poleca: wpis anonimowy
3. Platon – Państwo (Politea)
W celu głębszej refleksji nad podstawowymi pojęciami takimi jak “sprawiedliwość” i “prawo”.
👤 Poleca: Arkadiusz Sobiech
4. Arystoteles – Metafizyka
Klasyka filozofii.
👤 Poleca: wpis anonimowy
5. H. Patrick Glenn – Legal Traditions of the World
Miało nie być podręczników, ale uważam, że ten zasługuje na obecność, bo znakomicie pokazuje szerszy kontekst kulturowy, religijny, społeczny itd. w jakim prawo funkcjonuje. To nie jest historia prawa jaką się wykłada na naszych uczelniach. To coś znacznie bardziej wartościowego.
👤 Poleca: Masa Prawnicza
6. Aharon Barak – Proportionality
Bardzo dobra książka o zasadzie proporcjonalności, autor w sposób jasny i przejrzysty omawia kolejne etapy testu proporcjonalności.
👤 Poleca: @marcinszwed89
7. Carl Schmitt – Nauka o konstytucji
Teoria prawa publicznego.
👤 Poleca: Sławomir Dusza
8. Jan Paweł II – Veritatis Splendor
Encyklika o prawie naturalnym i normach moralnych.
👤 Poleca: wpis anonimowy
9. Thomas Cathcart – Dylemat wagonika
Filozoficzne eksperymenty myślowe.
👤 Poleca: @RGwiazdowski
10. Andrzej Malec – Arytmetyka sumienia
Przyczynek do teorii odpowiedzialności.
👤 Poleca: @RGwiazdowski
11. Robert Baldwin i inni – Understanding Regulation
Autorzy ciekawie pokazują, po co krajom regulacje prawne, kiedy mają one sens i jakie cechy mają “dobre” regulacje. Świetna publikacja dla prawników, którzy interesują się publicznym prawem gospodarczym.
👤 Poleca: Wojtek PawłuszkoV. Literatura Piękna, Wspomnienia i Fikcja Prawnicza
Inspiracja, przestroga i odpoczynek.
1. Harper Lee – Zabić Drozda
Atticus Finch jako wzór moralny adwokata.
👤 Poleca: @zbigniewkruger
2. Franz Kafka – Proces
Żeby pamiętać przed czym mamy chronić Klienta oraz nie zapomnieć jak nie powinniśmy wykonywać naszej pracy.
👤 Poleca: Piotr Kantorowski
3. Gianrico Carofiglio – Seria o mecenasie Guerrierim
Książki pisane przez prawnika dla prawników. Doskonale oddają realia pracy adwokata – karnisty, w realiach zbliżonych do polskich i jego myślenie w procesie. Każdy, kto występuje w sprawach karnych momentami będzie myślał, że to książka o nim:)
👤 Poleca: @M_Sawinski
4. Michael Connelly – Prawnik z Lincolna
Z jednej strony przypomnienie, że nie szata (siedziba) zdobi prawnika, lecz prawnik szatę (siedzibę), z drugiej strony niezmiernie celne lekcje adwokackiego sposobu patrzenia na sprawę, przydatne w każdym reżimie prawnym (choć oczywiście wymagające adaptacji do lokalnej regulacji procesowej).
👤 Poleca: wpis anonimowy
5. William Golding – Władca much
Książka ogólnie o upadku cywilizacji założonej przez człowieka, lecz z mojej perspektywy bardzo ciekawa pozycja o tym, co dzieje się, kiedy ludzie przestają wierzyć w literę prawa. Przeczytana gdzieś w okolicach IV roku, wywarła na mnie ogromne wrażenie.
👤 Poleca: Konrad Wozikowski
6. Michaił Bułhakow – Mistrz i Małgorzata
Potrzeba nam dystansu do samych siebie. Zawsze. “To mądry człowiek – pomyślał Iwan – Trzeba przyznać, że wśród inteligentów także trafiają się wyjątkowo mądrzy ludzie, nie da się temu zaprzeczyć.”
👤 Poleca: @mar_watrobinski
7. Mario Puzo – Ojciec Chrzestny
Zawsze warto sobie przypomnieć, żeby być jak Michael, a nie jak Sonny, wiedzieć kiedy wyświadczyć komuś przysługę, a kiedy złożyć ofertę nie do odrzucenia:).
👤 Poleca: @M_Sawinski
8. Ayn Rand – Źródło
Literatura piękna, bardzo dobrze napisana, celnie i szokująco pokazujaca jak łatwo jest manipulować słowem i jak bardzo pozory mylą. Cenna lekcja jak spojrzeć szerzej, żeby dostrzec prawdę i wyciągnąć własne wnioski.
👤 Poleca: Joanna Stecyk
9. A.A. Dobrzyński – Ze wspomnień prokuratora
Wspomnienia i anegdoty prokuratora z czasów PRL.
👤 Poleca: Katarzyna Łukasiewicz
10. A.A. Dobrzyński – Przestępca popełnia błąd
Kontynuacja wspomnień prokuratorskich.
👤 Poleca: Katarzyna ŁukasiewiczVI. Inne (Ekonomia, Zdrowie, Nauka)
Poszerzanie horyzontów.
1. Steven Levitt, Stephen Dubner – Freakonomia. Świat od podszewski
Książka jest o tematyce ekonomicznej, a nie prawniczej. Jest natomiast warta przeczytania przez każdego, w tym prawnika. Pozwala zrozumieć, że czasami sprawy nie są takie, jak na pierwszy rzut oka się wydają.
👤 Poleca: Piotr Nepelski
2. Nassim Taleb – Skin in the game (Na własne ryzyko)
Beletrystyka w parze z naukami ekonomicznymi – o tym jak patrzeć na interes klienta jego oczyma i rozumieć ryzyko (z serii Incerto, którą polecam w całości) obowiązkowa pozycja.
👤 Poleca: Krzysztof Koszczynski
3. Matthew Syed – Metoda czarnej skrzynki
Miedzy innymi o niesłusznie skazanych, czyli o katastrofach wymiaru sprawiedliwości, których nikt nie chce badać i wyciągać wniosków. I o tym, do czego prowadzi dysonans poznawczy u prawników, których “poczucie własnej wartości wynika wprost z poczucia własnych kompetencji” (dotyczy lekarzy, dziennikarzy, ekonomistów, polityków). PS. A badanie Shaia Danzingera dowodzi, że sędziowie myślą żołądkiem 😉
👤 Poleca: @KalaKrzysiek
4. Peter Attia – Outlive (Żyć dłużej)
Książka “Outlive” Petera Attii zgłębia naukowe i praktyczne podejście do długowieczności, oferując strategie związane z dietą, ćwiczeniami, snem oraz zarządzaniem stresem, które mają na celu nie tylko przedłużenie życia, ale również poprawę jego jakości w starszym wieku.
👤 Poleca: Pietrzycka (LinkedIn)
